TARIHTE OLTU
Çok eski bir yerlesim yeri olan Oltu’nun kurulus tarihi hakkinda kesin bir bilgi yoktur. Ancak M.Ö. 7. yüzyilda Sakalar’in buralarda yasadiklarini tarihçiler yazmaktadir. Ilçemizdeki en eski eser olan Oltu Kalesi ise M.Ö. 900-600 yillari arasinda tüm Dogu Anadolu’ya egemen olan Urartular’dan veya Ipek Yolu ticaretinin güvenligini saglamak isteyen Cenevizlilerden, ya da Romalilardan kalmadir.
 

Esasen Oltu adi Kipçak Türklerinden kalmadir. Çünkü Kipçaklarin akin yapip yasadiklari Dagistan, Balkanlar, Orta ve Dogu Avrupa’da ayni adlara rastlanmaktadir. Türkler Anadolu’yu fethe basladiklari sirada Oltu ve çevresine Gürcüler hakimdi. Malazgirt Zaferi’nden sonra Erzurum ve çevresinde kurulan Saltuklular (1072-1202). Gürcistan seferleri sonundan Oltu’yu fethederek Türk topraklarina kattilar. Saltuklular’in Anadolu Selçuklularina katilmasi ile Oltu, Anadolu Selçuklu sehri oldu. Ancak, 13. yüzyilin ortalarina dogru meshur Mogol istilasi ile Anadolu Selçuklu Devleti siyasi hakimiyetini kaybedince, bu bölgeye Mogol asilli Ilhanli Devleti egemen oldu. Ilhanlilar zamanindan Yukari Kür ve Çoruh boylari ile Acara bölgesini içine alan Çildir Atabeyligi kurulunca Oltu, bu Atabeylige baglandi. Osmanlilarin 1578’de baslayan Kafkasya seferleri sonunda Çildir Atabeyligi, Osmanli Imparatorlugu’na baglandi. Oltu, bu tarihten sonra merkezi Ahiska olan Çildir Eyaletine bagli bir Osmanli Sancagi (vilayeti) oldu. Oltu, Kafkasya ve Iran yollari üzerinde oldugundan Osmanlilar devrinde askeri bakimdan büyük önem kazandi. Hatta Oltu’da, Iran üzerinde yapilan seferlerde Osmanli ordusunun barut ihtiyacini karsilayan büyük bir baruthane vardi ki, sadece 20 asker burada nöbet tutardi. Oltu’nun askeri önemi sonraki devirlerde de devam etmistir. Nitekim 1828-1829 Osmanli-Rus savasi ile Ahiska, Ruslar tarafindan isgal edilince 1830’dan itibaren ’94 harbine (1877) kadar Oltu, Çildir Sancagi merkezi oldu. Tarihimizde Doksanüç Harbi diye anilan 1877-1878 Osmanli-Rus Savasi’nda Osmanli Devleti yenildi. Taraflar arasinda Ayastefanos Antlasmasi imzalandi. Buna göre Osmanli Hükümeti, 1 milyar 400 milyon Ruble savas tazminati karsiliginda Kars, Ardahan, Artvin, Batum ve Oltu ile birlikte Dobruca’yi Rusya’ya terk etmek zorunda kaldi. Oltu Rusya’ya katildiktan sonra ilçe halinde Kars vilayetine baglandi. Birinci Dünya Savasi’nin baslangicina kadar Ruslar, Oltu halkina din, egitim-ögretim, giyim-kusam, vergi ve askerlik konusunda baski uygulamadi. Bilakis Türkleri uyusturucu bir politika izledi. Bu nedenle Rus yönetimine karsi herhangi bir direnme olmadi. Fakat 1. dünya Savasi baslangicinda Müslüman ahaliye uygulanan asiri baski, Oltulular’i kisa zamanda uyandirmistir. Bu sirada Oltu’ya bagli 180 köyün 9’u Rum, 7’si Ermeni, 164’ü Müslümandi. Osmanli Devletinin 1. Dünya Savasina girmesinden kisa süre sonra Enver Pasa 1914-1915 kisinin en siddetli soguklarinda Allahüekber Daglarini asarak Rus Ordusu’na taarruz etmek istedi. Lakin soguk ve hastalik yüzünden onbinlerce askerini kaybedince Oltu’ya dogru geri çekildi. Bu taarruz ve geri çekilis esnasinda Oltu ve çevresindeki Türk köyleri ordumuza büyük yardimlarda bulundular. Sonradan, Rus ordusu Oltu’ya dogru ilerlerken, Rum ve Ermenilerin tahrikleri ile Türk köylerinde insafsiz katliamlarda bulundular. Savas, açlik ve hastalik sebebiyle Müslüman ahali perisan bir duruma düstü. Oltululari bu durumdan kurtarmak için “Baku Islam Cemiyeti Hayriyyesi” yardim elini uzatti. Halka giyecek, yiyecek ve para gönderdi. Hülasa 1914-1917 yillari arasinda Oltu çok kötü ve karanlik günler yasadi. BIRINCI DÜNYA SAVASI’NDAN SONRA OLTU 1917’deki Bolsevik Ihtilali ile Rus Çarlik rejimi yikilinca, Oltu’nun yönetimi –erlerin haklarini korumak amaciyla kurulmus olan- “Er Icra Komitesi”nin eline geçti. Bir süre bu komite tarafindan yönetilen Oltu, daha sonra “Ilçe Komiserligi” adindaki idari kurul tarafindan yönetildi. Bu arada Rus askerleri de basibozuk bir vaziyette Rusya içlerine çekiliyordu. OLTU ISLAM KOMITESI Savas yillarinda, Oltu’daki Rum ve Ermenilerin gösterdikleri faaliyetler yerli Türk halkini kamçilamis, onlarda milli suurun hizla yayilmasina sebep olmustu. Bu arada “Baku Islam Cemiyeti Hayriyyesi”nin Oltu’ya gönderdigi temsilciler, Müslüman ahaliyi suurlandirmaya çalisiyorlardi. Ayrica Osmanli ordularinin çesitli cephelerde ugradigi yenilgiler de Oltulular’i kendi baslarinin çaresine bakmaya yöneltiyordu. Bu ortam, Müslüman halkin çikarlarini ve gelecegini korumak maksadiyla, “Baku Islam Cemiyeti Hayriyyesi”nin Oltu temsilcisi Ismail Bey Nazaralioglu baskanliginda, gizli bir “Islam Komitesi” kuruldu. Komite çalismalarini basarili bir sekilde yürüterek; halki kisa zamanda silahlandirdi. Islam komitesi, Oltu’da idareyi ele geçirmek ve Ermeniler’in askeri üstünlügüne son vermek için hazirladigi milis kuvvetleri ile harekete geçti. 27 Ocak 1918’de duruma hakim oldu.

OLTU’NUN KURTULUS GÜNÜ Osmanli Devleti, 3 Mart 1918’de Bolsevik Rusya ile imzaladigi Brest-Litowsk Antlasmasi ile Doksanüç Harbi’nde kaybettigi yerleri geri almaya hak kazanmisti. Bu nedenle R us askerleri bölgeden çekilirken, meydanin kendilerine kalacagini zanneden Ermeniler, çevrede tüyler ürpertici cinayetler islemeye basladilar. Bu arada Türk Ordusu yukarida adi geçen antlasma geregi Erzurum üzerinden Oltu, Göle ve Ardahan’a kadar gitmek üzere harekete geçti. Ermeni taskinliklari Oltu Islam Komitesi’nin sabrini tasirmisti. 12 Mart 1918’de toplanan komite Ermeniler’in derhal sinirdisi edilmesine karar verdi. Önce Ermeniler’e silahlarini birakip teslim olmalari teklif edildi. Bu teklifi reddeden bazi Ermeniler, özellikle sehir disina çikip Cücürüs ve Tamrut tepelerinde savas düzeninde mevzilendiler. Kisa bir çarpismadan sonra bozguna ugrayan Ermeniler daglara sigindi. Türkler tarafindan, kendilerine dokunulmayacagina dair söz verilince silahlari ile beraber teslim oldular. Bunun üzerine, Islam Komitesi, Ermeniler’i sinir disi ederek Oltu’yu Ermeniler’den temizlemis oldu. 25 Mart 1918’de de Osmanli Ordusu’nun 5. Kafkas Tümeni, Yarbay Mürsel Bey komutasinda Oltu’ya girdi. Böylece Oltu halki 40 yillik bir ayriliktan sonra, yeniden Türk Ordusu’na kavusmanin heyecan ve sevinci içinde 25 Mart’i kurtulus günü ilan etti. Oltu Islam Komitesi, bu tarihten sonra görevini orduya devrederek kendini feshetti. Yarbay Mürsel Bey, Ardahan’a hareketinden önce, Yusuf Ziya Bey’i Oltu Kaymakamligi’na tayin ettirdi. OLTU VE CENUBI GARBI KAFKAS HÜKÜMETI Birinci Dünya Savasi’ndan yenilgi ile çikan Osmanli Devleti 30 Ekim 1918’de Mondros Ateskes Antlasmasini imzalamak zorunda kaldi. Bu antlasmanin 2. ve 15. maddeleri geregince henüz alti ay önce düsmandan kurtulmus olan Oltu, yine Türk sinirlari disinda birakiliyordu. Ingiltere’nin basini çektigi Itilaf Devletleri, Güneybati Kafkasya ile birlikte Oltu’yu da Ermeniler’e birakmak istiyordu. Bu sirada ilk Müdafa-i Hukuk Teskilatimiz olarak 5 Kasim 1918’de Kars Islam Surasi kuruldu. Üçüncü Tümen Komutani Halit Pasa’nin (deli ünvanli) yardimi ve yol göstermesi ile Ardahan, Kagizman, Ahiska, Artvin ile beraber Oltu’da da “Oltu Islam Surasi” adiyla bir subesi açildi. Yine Halit Pasa’nin himmetleriyle, Ardahan ve Kars’ta yapilan kongrelerde alinan kararlar geregi 18 Ocak 1919’da Kars merkez olmak üzere bölgedeki Islam Suralari “Cenubigarbi Kafkas Hükümeti”ni kurdular. Bu, Mondros Ateskes Antlasmasinin sartlarini uygulattirmamak , Kars, Ardahan, Batum ve çevresini müstakil olarak yönetmek için kurulmustu. Cihangiroglu Ibrahim Bey baskanligindaki hükümette, Oltu Temsilcisi Molla Bilal, sonradan Maliye Bakani olmustur. Yasin Hasimoglu da basinda bulundugu askeri birlikte Kars tabyalarini savunma görevini üstlendi. Fakat bu hükümetin varligina tahammül edemeyen Ingilizler, bölgeye Ermeniler’i getirmek için Kars’i isgal ederek hükümeti dagittilar (13 Nisan 1919). Bunun üzerine Oltu’lu üyelerden Molla Bilal, Asker Bey ve Hasimoglu, Oltu’ya döndü. OLTU ISLAM SURA HÜKÜMETI (25 Mayis 1919-17 Mayis 1920) Cenubigarbi Kafkas Hükümeti’nin Ingilizler tarafindan dagitilmasindan sonra Oltu’nun Kars’la iliskisi kesilince, Oltu Islam Surasi; memleketi sonuna kadar savunma ve düsmana teslim etmeme karari aldi. Bunun için de bagimsiz “Oltu Islam Sura Hükümeti”ni kurdular (25 Mayis 1919). Hükümet baskanligina da Yusuf Ziya Bey getirildi. Oltu Islam Sura Hükümeti, Karinca Düzü’nden Kalebogazi’na, Artvin’den Bardiz ve Narman yaylalarina kadar olan bölgede faaliyet gösteriyordu.Oltulular bundan sonraki bir yillik dönemde çok hareketli olaylar yasadilar. Bir taraftan Ermeniler, bir taraftan Rumlar, diger taraftan da onlarin koruyucusu Ingilizler sürekli olarak Sura Hükümeti’ne baski yaptilar. Hükümeti yöneten Oltu Islam Surasi b baskilara boyun egmedigi gibi, 12 Kasim 1919’da “Yüce Maksat Programi”ni tesbit ederek her tarafa ilan etti. Bu programda; milli saadetin temini için bütün Müslümanlarin “Albayrak” altinda birlesmeleri lazim geldigi, esas gayenin Islam hakimiyetini yasatmak oldugunu, Oltu’yu yüce halifelik makamina baglamak için çalisilacagi, bölge halkini Rum, Ermeni ve Gürcü zulmünden kurtarmanin bir görev oldugu vurgulaniyordu. Yine bu programda Islam Surasi, “Oltu Islam Terakki Firkasi” adini aliyor, bayragi ve mührü tesbit ediliyordu. 63 delege bu programa sadik kalacaklarina dair Kur’an-i Kerim üzerine yemin ederek imzaladilar. 11 Mart 1920’de Sura Hükümeti, Yasin Hasimoglu ile Rüstem Bey’i, Istanbul’daki Meclis-i Mebusan’a katilmak ve Itilaf Devletleri temsilcileri ile görüsmek üzere delege seçti. Hatta Avrupa Baris Konferansi’nda Oltu’yu temsil etmek üzere Yasin Hasimoglu’na bir de vekalet verdiler. Ertesi günü Oltu’dan milletvekili olarak hareket eden bu sahislar Erzurum’a geldiler. Daha buradan ayrilmadan 16 Mart 1920’de Istanbul’un isgal edildigini ve Meclis-i Mebusan’in dagitildigini ögrendiler. Bunun üzerine Erzurum’da Kazim Karabekir Pasa ve “Vilayet-i Sarkiye Müdafa-i Milliye Cemiyeti” üyeleri ile görüsmeler yapildiktan sonra Istanbul’a gidilmekten vazgeçildi. Rüstem Bey Oltu’ya döndü. 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara’da açilinca, Oltu Islam Sura Hükümeti, Erzurum’da bekleyen Yasin Hasimoglu’nun TBMM’ne katilmak üzere Ankara’ya hareket etmesini istedi. 17 Mayis 1920’de Yasin Hasimoglu TBMM’ne katildi. TBMM kendisini Oltu Sancagi Milletvekili olarak kabul etti. Ayni oturumda Oltu’nun Anavatanla birlestigi alkislariyla ilan edildi. Böylece 13 aylik bagimsiz Oltu Sura Hükümeti sona erdi.